Historia

Szopienice (niem. Schoppinitz) – dzielnica Katowic na wschodzie miasta, o typowo przemysłowym charakterze. Położona jest nad rzeką Rawą, 8 km na wschód od centrum miasta. Powstała z połączenia Roździenia i Szopienic, a w jej skład wchodzą Kolonia Wilhelmina, Kolonia Bagno, Kolonia Morawa, Borki, Burowiec i Szabelnia. Ta część Katowic ma powierzchnię 8,5 km2 i 17 900 mieszkańców. Jej północno-zachodnia granica biegnie wzdłuż alei Roździeńskiego. Od północnego wschodu Szopienice graniczą z Sosnowcem, a od wschodu z Mysłowicami. Granica południowa biegnie wzdłuż ulicy Bagiennej, a od zachodu, wzdłuż dawnej linii kolei piaskowej, dzielnica ta sąsiaduje z Zawodziem.

Ziemia, która w roku 1178 jako dar króla polskiego Kazimierza Sprawiedliwego dla Mieszka Plątonogiego (księcia raciborskiego) weszła w skład księstw śląskich. Wówczas to nasza Mała Ojczyzna była fragmentem kasztelani bytomskiej i wraz z kasztelanią oświęcimską oraz grodami Bytom, Siewierz i Oświęcim włączona została do księstwa raciborskiego. Nasza Ziemia nadal podlegała jurysdykcji kościoła krakowskiego (metropolia krakowska), która nieprzerwanie trwała aż do 1820 roku, gdy podporządkowano ją biskupom wrocławskim, aby ponownie po 105 latach powrócić w 1925 roku do metropolii krakowskiej.

Związki Śląska z Królestwem Polskim przerwane zostały w 1348 roku, kiedy to Kazimierz Wielki zagrożony przez Krzyżaków zrzekł się praw do Śląska. Próby wykupienia darowanych ziem podejmowane były przez królów polskich i biskupów krakowskich. W XV i XVI wieku powróciły do Korony księstwa oświęcimskie i zatorskie (dawna kasztelania oświęcimska) oraz ziemia siewierska (kasztelania siewierska). Próby wykupienia ziemi pszczyńskiej w 1524 roku przez Seweryna Bonera, krakowskiego bankiera, udaremnione zostały przez Ferdynanda I Habsburga, króla Czech od 1526 roku.

Związki między Małopolską a Śląskiem nie zostały jednak przerwane, zwłaszcza na pograniczu, o czym najlepiej świadczy fakt, że właścicielami ziemi mysłowickiej od 1536 do 1839 roku są rody małopolskie (krakowskie) Salomonów i Mieroszewskich. Dopiero podział Śląska w 1742 roku na pruski i austriacki oraz kolejne rozbiory Polski w 1772, 1793 i 1795 uczyniły, że pierwotnie peryferyjne kresy Śląska czeskiego stały się po 1742 roku, a zwłaszcza po kongresie wiedeńskim w 1815 roku, znaczącym miejscem – granicą między trzema zaborcami: Prusami, Rosją i Austrią. Słynny trójkąt trzech cesarzy w Mysłowicach stał się miejscem przepływu towarów i ludzi. Przez zieloną granicę w XIX i pocz. XX wieku wędrowali na Śląsk bezrolni chłopi z Królestwa i Galicji, do rodzącego się na Górnym Śląsku przemysłu, a po uruchomieniu kolei żelaznej w 1840 i 1859 Mysłowice i Szopienice zostały miejscem etapowym polskiej emigracji zarobkowej, do Europy Zachodniej i Ameryki.

Pierwsze ślady osadnictwa w dorzeczu Brynicy i Roździanki (Rawy) odnotowane zostały dopiero w dokumencie z XIII wieku, wystawionym w Bytomiu w 1299 roku przez księcia bytomskiego Kazimierza, w którym potwierdzono przekazanie wsi Chorzów i Krasny Dąb (dziś Dąb jest dzielnicą Katowic) klasztorowi Bożogrobców w Miechowie. Rodowód trzynastowieczny mają zapewne Bogucice i Załęże oraz interesujące nas wsie Roździeń i Szopienice, potwierdzone w dokumentach dopiero w 1360 roku, kiedy właścicielem wspomnianych wsi został Otton z Pilicy herbu Toporczyk, wojewoda sandomierski, a ziemie należały do Mikołaja II księcia opawsko-raciborskiego, a następnie do jego synów Jana I i Jana II.

W 1424 roku ziemia pszczyńska stała się niezależnym księstwem ustanowionym dla księżnej wdowy Heleny Korybótównej. W roku 1480 wykupione zostało przez Kazimierza II księcia cieszyńskiego, w rękach którego przetrwało do 1517 roku, gdy sprzedał je magnatowi węgierskiemu Aleksemu Torzo, a ten w 1525 roku przekazał bratu Janowi. Jan Torzo 22 lutego 1536 roku sprzedał miasto Mysłowice i siedem wsi (w tym Roździeń i Szopienice) krakowskiemu patrycjuszowi Stanisławowi Salomonowi. W 1637 roku – po zawarciu związku małżeńskiego Jadwigi Salomonówny z Krzysztofem Mieroszewskim – „państwo mysłowickie” przeszło na własność rodziny Mieroszewskich (w tym wsie Bogucice, Janów). W 1656 roku Krzysztof Mieroszewski nabył na licytacji wsie Roździeń i Szopienice, a w 1678 roku dobra należące do Mieroszewskich przekształcone zostały w ordynację mysłowicką, do której w 1824 roku dołączono zakupioną od Kamieńskich – Dąbrówkę Małą. Po zmianie właściciela w 1536 roku Ziemia Mysłowicka ożyła gospodarczo. Nad Roździanką (Rawą) w Załężu, Bogucicach i Roździeniu pojawili się ponownie kuźnicy. W tym czasie o większości wsi z pogranicza śląsko-małopolskiego dokumenty mówią, że są opuszczone lub wyludnione. Informacje powyższe dotyczyłym.in. Brynowa, Ligoty i Janowa. Był to okres wojen husyckich i rozbojów prowadzonych na pograniczu polsko-czeskim przez rycerzy-rabusiów z księstw śląskich i Korony Polskiej. Dokumenty z XVI wieku odnotowują również istnienie folwarków w Roździeniu i Dąbrówce Małej, a w XVII wieku w Szopienicach. Okres gospodarki folwarcznej trwał do połowy XX wieku w Szopienicach, Janowie i Dąbrówce Małej. Po uwłaszczeniu chłopów na początku XIX wieku wśród wolnych chłopów (siodłaków, zagrodników i półzagrodników) odnajdujemy protoplastę Kazimierza Kutza, który był sołtysem w 1840 roku. Był nim półzagrodnik Józef Kuc.

W roku 1546 w Roździeniu kuźnik imieniem Szych, brat kuźnika Andrzeja z Kuźnicy Boguckiej, założył kuźnicę nad Roździanką (Rawą) i stawem Żabińcem. Otrzymał wówczas przywileje nadane przez Stanisława Salomona, m.in. na wieczne dziedzictwo sołectwo z ziemią, łąkami i lasami oraz prawo korzystania z lasów roździeńskich, boguckich, miechowskich i załęskich, w celu założenia mielerzy i wypalania w nich węgla drzewnego dla potrzeb kuźnicy. Kuźnik otrzymał zezwolenie na budowę młyna na Roździance oraz na wypasanie bydła na łąkach „państwa mysłowickiego”. W zamian za to obowiązany był płacić rocznie 21 czerwonych złotych, dawać trzy wozy żelaza, dwa pługi., po dwie brony i radlice oraz cztery dwumetrowe sztaby żelaza kutego. Z dokumentu nadającego przywileje kuźnikowi Szychowi dowiedzieć się można o granicach Roździenia, sięgającego aż do wsi Milowice. Kolejnym kuźnikiem w Roździeniu był prawdopodobnie ojciec sławnego Walentego Roździeńskiego, Jakub Brusiek z okolic Lublińca, który ożeniwszy się z córką kuźnika roździeńskiego osiadł nad Roździanką i prowadził kuźnię. W 1595 roku właścicielem kuźnicy został sam Walenty Roździeński, który jednak nie pozostał długo w Roździeniu. Próbując uzyskać prawa szlacheckie i wyzwolić się spod władzy właścicielki dóbr mysłowickich, popadł w konflikt z Katarzyną Salomonową. W 1596 roku w Roździeniu pozostały już tylko żona i siostry Walentego.Mistrz kuźniczy Walenty Roździeński wsławił się poematem „Officina ferraria abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego”, napisanym po przymusowym opuszczeniu Roździenia. Roździeński podnosi w nim pracę do najwyższej godności, sławi trud prostego kuźnika, wysiłek woli i mięśni. Stworzył nowoczesny i aktualny poemat o pracy. Po Walentym Roździeńskim kuźnikami byli kolejno mistrzowie Zygmunt i Marcin z Niwki, a w latach 1613-1622 bratanek Walentego – Jan. W początkach XVIII wieku w kuźnicy roździeńskiej pracowali m.in. Szymon Dymasz, Mikołaj Kowal, Staś Kowal, Sebastian Kosytarz, Błyk Kurzak i Bosak Kurzak. W 1656 roku kuźnicę roździeńską szacowano na 1623 talary, a wieś Roździeń na 1127. Kuźnica czynna była do 1830 roku na zakolu Rawy i drogi z Mysłowic do Dąbrówki Małej (obecnie ul. Obrońców Westerplatte).

Podział Śląska w 1742 roku i objęcie Górnego Śląska przez Prusy przyczyniły się do większego zainteresowania bogactwami naturalnymi tej ziemi, a zwłaszcza po wyniszczających wojnach napoleońskich. Pierwsza połowa XIX wieku to nowy okres w dziejach rolniczych osad: Roździenia, Szopienic, Janowa i Dąbrówki Małej. Tutaj rodził się i rozwijał przemysł cynkowy i węglowy. Wraz z przemysłem pojawił się kapitał niemiecki i pruscy właściciele. Wśród nich Franciszek Winckler i jego następcy Drescher i Valeska von Tiele-Winckler oraz spadkobiercy Gieschego („Giesches Erben”). Powstająm.in. huta cynku „Wilhelmina” (1834) i huta żelaza „Dietrich” (1836), kopalnia węgla kamiennego „Louisenglück (1838), „Gutter Traugott” (1838) i „Elfriede” (1839). Właścicielem ordynacji mysłowickiej był wówczas Aleksander Mieroszewski, który w 1839 roku sprzedał ordynację za 100 tysięcy talarów Marii Winckler.Drugą połowę XIX wieku zdominował nowy właściciel – koncern „Giesche Erben”, który uruchomił w Roździeniu i Szopienicach kolejne kopalnie węgla m.in. „Giesche” oraz huty cynku i ołowiu, w tym prażalnie blendy cynkowej i fabrykę kwasu solnego, a w 1883 roku połączył 10 kopalń z rejonu Janowa, Szopienic i Roździenia w jedną kopalnię „Giesche” (od 1946 roku KWK „Wieczorek”). W 1899 roku po wykupieniu od hrabiego Tiele Wincklera obszaru Mysłowice-Zamek utworzono obszar dworski „Gieschenwald” oraz rozpoczęto budowę nowych szybów wydobywczych „Cramer” (1904) – dzisiaj „Puławski” i „Nikisch” (1907) – dzisiaj „Poniatowski”. Równolegle z budową nowych hut i kopalń Spółka Giesche budowała osiedla półfabrycznem.in. przy hucie „Wilhelmina”, w Burowcu, Borkach, a w latach 1907-1908 rozpoczęła budowę dwóch kolonii dla robotników i urzędników swych hut cynku i kopalń węgla kolonii Giszowiec i Nikiszowiec, zaprojektowanych przez braci Jerzego i Emila Zillmanów z Charlottenburga koło Berlina oraz szpitala hutniczego w Roździeniu na 110 łóżek z oddziałami chirurgicznym, ginekologicznym, wewnętrznym i chorób zakaźnych.W roku 1877 zbudowano w Roździeniu ośrodek dyspozycyjny do zarządzania licznymi kopalniami, w którym od 1882 do 1887 roku mieściła się Dyrekcja Kopalń i Hut „Giesches Erben”, nim przeniesiono ją do Załęża. W Roździeniu pozostała nadal Dyrekcja Hut Cynku.

W 1886 roku powstała pierwsza na Śląsku organizacja spółdzielcza „Konsum Śląski Roździeń-Szopienice”. Na terenie osady mieściła się centrala konsumów, magazyny, wytwórnia wody sodowej, rozlewnia piwa i inne przetwórnie m.in. octownia. W 1936 roku „Konsumy” posiadały około 51 sklepów w Roździeniu, Szopienicach, Nikiszowcu, Giszowcu i Murckach. Roździeń miał również swój browar czynny na przełomie XIX/XX wieku i należący do P. Mokrskiego.

Do 1871 roku katoliccy mieszkańcy Roździenia, Szopienic i Janowa należeli do parafii w Mysłowicach. Dopiero w 1868 roku na granicy Roździenia i Szopienic zbudowano drewniany kościół, a 1 lipca 1871 roku erygowano katolicką parafię Roździeńską (w 1920 roku zmieniono nazwę na szopienicką). W latach 1885-1887 w jego sąsiedztwie wzniesiono neogotycką świątynię pw. Św. Jadwigi. Kościół poświęcono 10 XI 1887 roku, a konsekrowano 1 V 1902 roku.

W 1885 r. nastąpiło formalne zawiązanie wspólnoty parafialnej, jako filiał Roździeń Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Mysłowicach. Odtąd zbór roździeńsko-szopienicki uczęszczał okazyjnie na nabożeństwa do kościoła Apostołów Piotra i Pawła w Mysłowicach, lub przybywał tu mysłowicki ksiądz, odprawiając nabożeństwa w najmowanej sali, szkole lub sali posiedzeń rady gminy w Roździeniu. W 1888 roku założono cmentarz ewangelicki. 13 marca 1899 roku wbito pierwszą łopatę pod budowę ewangelickiego kościoła Zbawiciela. Budowę neogotyckiego kościoła zakończono w 1901 roku. 6 marca 1901 roku poświęcono nowo wybudowany kościół.

Mimo integracji Roździenia i Szopienic w końcu XIX wieku, jeszcze na początku XX stulecia zakładano w nich oddzielne organizacje polityczne i związkowe. W latach 1882-1889 działało wspólnie dla Roździenia i Szopienic Katolickie Kasyno, wystawiające w okolicznych miejscowościach liczne sztuki teatralne. Chór mieszany im. Wyspiańskiego, który powstał w 1910 roku w Szopienicach prowadził również działalność na terenie Roździenia.W roku 1898 powstało w Roździeniu gniazdo „Sokoła”, w dziesięć lat później Oddział Związku Zawodowego Polskiego., w 1905 roku komórka Polskiej Partii Socjalistycznej.W listopadzie 1918 roku utworzono wspólną dla Roździenia i Szopienic polską Radę Ludową, a w grudniu reaktywowano gniazdo „Sokoła”, kierowane przez doktora Henryka Jarczyka.

Mieszkańcy Roździenia i Szopienic licznie brali udział w powstaniach śląskich. Wielu z nich oddało życie w walkach nad Odrą i pod górą Św. Anny. Od 2 maja 1921 roku do końca III powstania śląskiego w budynku dawnej szkoły żeńskiej (dziś VI LO) mieściła się kwatera Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych, a 20 czerwca 1922 roku na moście na Brynicy odbyła się doniosła uroczystość wkroczenia polskich oddziałów wojskowych na tereny Górnego Śląska przyznane Polsce. Od 1930 roku gmina Roździeń i Szopienice posiadała wspólną administrację i wspólnego burmistrza, doktora Andrzeja Michnę.

W 1934 roku ustawą Sejmu Śląskiego zmieniono nazwę gminy Roździeń-Szopienice na gminę Szopienice. W 1939 roku Sejm RP nadał Szopienicom prawa miejskie, które miały obowiązywać od 1940 roku. W rzeczywistości wprowadzone były od 1951 roku. W 1955 roku Szopienice stały się powiatem miejskim, w skład którego weszły gmina Dąbrówka Mała i Janów Śląski. W roku 1960 powiat miejski Szopienice włączono do Katowic.

Inkorporacja miasta Szopienice i gmin wchodzących w skład powiatu grodzkiego (Dąbrówki Małej i Janowa z Nikiszowcem i Giszowcem) sprawiły, że miasto uzyskało nowe tereny pod budownictwo mieszkaniowe. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych wzniesiono dla potrzeb Huty Metali Nieżelaznych liczne osiedla mieszkaniowe, m.in. w Dąbrówce Małej (obecnie osiedle im. ks. prof. Konstantego Michalskiego), w Roździeniu i Burowcu przy dzisiejszej ulicy gen. Józefa Hallera, w Szopienicach na miejcu dawnego dworu (ul. Ratuszowa) oraz dla Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej w Roździeniu (dawne osiedle Rybki, dziś Morawa). W Giszowcu na fragmentach wyburzonej kolonii mieszkaniowej zbudowano dla górników kopalni węgla kamiennego „Wieczorek” i „Staszic” duże osiedle (obecnie administrowane przez Katowicką Spółdzielnię Mieszkaniową). Jednocześnie następował proces restrukturyzacji przemysłu cynkowego. Z huty surowcowej cynku, kadmu i ołowiu „Huta Szopienice” przekształcona została w hutę przetwórstwa miedzi i mosiądzu. W 1997 roku Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” wyprodukowała 86 tysięcy ton metali i wyrobów z metali nieżelaznych, z czego 40% stanowił eksport. Wokół dawnych hut surowcowych w Roździeniu stworzono strefę ochronną huty (wyburzono starą zabudowę oraz uniemożliwiono wznoszenie nowej). Do nielicznych należy biurowiec wzniesiony na terenie Bagna (ul. Roździeńska) obecnie jedna z siedzib Banku Śląskiego oraz w Roździeniu biurowiec P.B.E. „Elbud” Katowice (ul. ks. bpa H. Bednorza). Modernizacji ulegają również Śląskie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego w Szopienicach wykupione przez koncern angielsko-holenderski UNILEVER. Procesowi rewitalizacji poddany został dawny browar w Roździeniu, wykupiony przez firmę „Bros”. W latach dziewięćdziesiątych dzielnica Roździeń-Szopienice (w tym Dąbrówka Mała, Burowiec, Janów, Nikiszowiec i Giszowiec) przekształca się w centrum magazynowe dla licznych hurtowni oraz w teren lokalizacji marketów (w rejonie al. W. Roździeńskiego). Natomiast stare osiedla przyfabryczne i pierwsza zabudowa głównych ciągów komunikacyjnych (ul. Hallera, Obrońców Westerplatte, Wiosny Ludów, Morawa, gen. Le Ronda) jakby zastygły w rozwoju. Ich przeważnie dziewiętnastowieczny lub z początków XX wieku kostium z rzadka zakłócony został przebudową lub modernizacją w ostatnich latach.

W czerwcu 1992 roku w 70 rocznicę powrotu Górnego Śląska do Macierzy odbyły się w Szopienicach uroczystości z udziałem metropolity katowickiego abp. Damiana Zimonia i wojewody katowickiego Wojciecha Czecha. Dokonano również ponownego odsłonięcia pomnika na Pl. Powstańców Śląskich. Pierwszy pomnik ufundowało społeczeństwo Roździenia-Szopienic w 1924 roku. Pomnik Powstańca zburzyli Niemcy w 1942 roku. Od 1994 roku prowadzi w dzielnicy ożywioną działalność Fundacja „PRO-EKO Szopienice”, powstała z inicjatywy Szopienickiego Komitetu Obywatelskiego. Jego organem jest miesięcznik „Roździeń” wydawany od 1995 roku. Na łamach biuletynu znajdujemy wiele interesujących materiałów związanych z przeszłością i współczesnością dzielnicy. Redaktorem naczelnym jest Zbigniew A. Wieczorek. Z inicjatywy Fundacji doprowadzono m.in. do budowy sieci ciepłowniczej, akcji zasadzenia 10 000 drzew i krzewów, organizacji I Dni Szopienic, wystawy fotograficznej „Szopienice wczoraj i dziś”, wydania 16 pocztówek z Szopienic-Roździenia.

Wśród placówek kultury, które nie zaniechały działalności po 1989 roku sąm.in Miejski Dom Kultury „Szopienice” przy ul. Hallera, w którym ma swą siedzibę muzeum folklorystyczne (Regionalny Ośrodek Folkloru) i Śląskie Stowarzyszenie Miłośników Folkloru, Tradycji i Zwyczajów Regionalnych, organizator Przeglądu Zespołów Obrzędowych pn. „Śląski kalendarz obrzędowy” oraz filie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Dąbrówce Małej, Roździeniu, Szopienicach, Janowie, Giszowcu i Burowcu.Warto również odnotować kilka nazwisk wybitnych obywateli urodzonych w Janowie, Roździeniu i Szopienicach, w tym znanych artystów: Kazimierza Kutza (ur. w 1929) reżysera filmowego i teatralnego, senatora RP od 1997r.; Hilarego Krzysztofiaka (1926-1979) malarza, scenografa i pisarza, Henryka Bereskę (ur. w 1926r.), tłumacza literatury polskiej na język niemiecki; Zygmunta Magnera (ur. w 1937r.) malarza prof. Warszawskiej ASP; Teofila Ociepkę (1891-1978) i Pawła Wróbla (1913-1984) malarzy nieprofesjonalnych; dr Edmunda Wilczoka (1917-1992) historyka przemysłu cynkowego; Dorotę Simonides (ur. w Nikiszowcu) etnografa-folklorystę, prof. Uniwersytetu Opolskiego, senatora RP od 1989 roku. Ostatnio do grona wybitnych szopieniczan dołączył ks. bp. Piotr Libera (ur. w 1951r.), od czerwca 1998 sekretarz Episkopatu Polski, poprzednio sufragan archidiecezji katowickiej.

Bibliografia:
* http://pl.wikipedia.org/wiki/Szopienice-Burowiec
* Stanisław Ochodek, Szopienice wczoraj i dziś, Katowice-Szopienice 1998.
* Lech Szaraniec, Osady i Osiedla Katowic, Katowice 1996.
* Michał Bulsa, Ulice i place Katowic, Katowice 2012.